DEHB uzun yıllar yalnızca çocuklarda görülen bir durum olarak düşünüldü. Bugün ise belirtilerin bir kısmının yetişkinlikte de sürdüğü biliniyor. Bazı yetişkinler çocuklukta tanı almış, bazıları ise hiç fark edilmeden büyümüştür. Bu ikinci grup, yıllarca kendini dağınık, tembel ya da potansiyelini kullanamayan biri olarak görebilir. Bu sayfada yetişkinlikte DEHB belirtilerinin iş, ev ve ilişkilerde nasıl ortaya çıkabileceğini anlatıyoruz.
Yetişkinlikte belirtiler nasıl değişir?
Yetişkinlikte çocukluktaki belirgin hareketlilik genellikle azalır. Bunun yerine iç huzursuzluk, sabırsızlık ve sürekli bir şeylerle meşgul olma ihtiyacı öne çıkar. Dikkat ve organizasyon güçlükleri ise iş, ev ve aile sorumlulukları arttıkça daha belirgin hâle gelir. Çocuklukta ailenin ve okulun sağladığı dış düzen artık yoktur; yetişkin kendi hayatını kendisi düzenlemek zorundadır.
İş hayatında
- İşlere başlamakta güçlük, önemli görevleri son ana kadar erteleme
- Toplantılarda dikkatin dağılması, söylenenleri kaçırma
- Masada aynı anda açık duran beş dosyadan hiçbirinin bitmemesi
- Teslim tarihlerini kaçırma ya da son dakikada yetiştirmek için gece sabahlara kadar çalışma
- Sıkıcı bulunan rutin işlerde, örneğin rapor yazma ya da belge düzenlemede zorlanma
- E-postalara geç dönme, önemli ayrıntıları gözden kaçırma
- Sık iş değiştirme ya da ilgisi azalan projeleri bırakma
Bu belirtilere rağmen DEHB'li yetişkinlerin pek çoğu iş hayatında başarılıdır. Özellikle hareketli, değişken ve yaratıcılık gerektiren işlerde güçlü yanlarını ortaya koyabilirler. Zorluk çoğu zaman yetenekte değil, düzen ve süreklilikte yaşanır.
Ev ve günlük hayatta
- Faturaları, randevuları, doğum günlerini unutma
- Evden çıkarken her seferinde anahtarı, telefonu ya da cüzdanı aramak
- Evin düzenini sürdürmekte zorlanma, yarım kalan ev işleri
- Para yönetiminde güçlük, plansız harcamalar
- Zamanı tahmin etmekte zorlanma, her yere geç kalma ya da çok erken gitme
- Sık başlanan ama kısa sürede bırakılan hobiler
Yetişkin DEHB'sinde zaman algısı önemli bir konudur. Kişi "beş dakika" sandığı sürenin yarım saat olduğunu fark etmeyebilir; bu durum geç kalma ve yetiştirememe döngüsünü besler.
İlişkilerde
DEHB, yakın ilişkileri de etkileyebilir. Partnerin söylediklerini dinlerken dikkatin dağılması, sözü kesme, unutulan sözler ve randevular, karşı taraf tarafından ilgisizlik olarak yorumlanabilir. Dürtüsellik nedeniyle düşünmeden söylenen sözler ya da ani kararlar, tartışmalara yol açabilir. Ev işleri ve sorumlulukların paylaşımında yaşanan dengesizlik de ilişkide gerginlik yaratabilir.
DEHB'li yetişkinler aynı zamanda sıcak, spontane, eğlenceli ve tutkulu partnerler olabilir. Belirtilerin fark edilmesi ve konuşulması, ilişkideki yanlış anlamaların azalmasına yardımcı olur.
Duygusal belirtiler
Yetişkin DEHB'sinde duygusal belirtiler sık görülür:
- Çabuk sinirlenme, öfkenin hızla yükselip hızla sönmesi
- Eleştiriye karşı yoğun duyarlılık
- Sıkılmaya karşı düşük tolerans
- Yıllar içinde biriken başarısızlık hissi, düşük özgüven
- Sürekli "yetişememe" duygusu
Tanı almamış yetişkinlerde kaygı, depresyon ve madde kullanımı gibi durumlar daha sık eşlik edebilir. Bazı yetişkinler önce bu eşlik eden sorunlar için başvurur ve DEHB değerlendirme sırasında fark edilir.
Yetişkinlikte tanı nasıl konur?
Yetişkin DEHB'si tanısı bir psikiyatrist tarafından konur. Değerlendirmede şu noktalara bakılır:
- Belirtilerin çocuklukta, on iki yaşından önce de var olup olmadığı
- Belirtilerin iş, ev ve sosyal hayat gibi birden fazla alanda görülmesi
- Günlük işlevselliği belirgin biçimde etkilemesi
- Tablonun çökkünlük, endişe, uykusuzluk ya da madde kullanımı gibi başka bir nedenle daha iyi açıklanmaması
Çocukluk döneminin değerlendirilmesi için eski karneler, öğretmen yorumları ve aile bireylerinin anlattıkları önemli bilgiler sunar. Partnerin ya da yakın bir kişinin gözlemleri de değerlendirmeye katkı sağlar.
Tanı almanın anlamı
Birçok yetişkin için DEHB tanısı almak, yıllardır yaşadığı zorlukların bir açıklaması olarak rahatlatıcı bir deneyimdir. "Tembel değilmişim, beynim farklı çalışıyormuş" düşüncesi, kişinin kendine bakışını değiştirebilir. Tanı, aynı zamanda tedavi ve destek seçeneklerine ulaşmanın da kapısını açar.
Günlük hayatı kolaylaştıran küçük düzenlemeler
Tanı ve tedavi süreci devam ederken, yetişkinlerin günlük hayatta işe yarayan bazı düzenlemeleri denemesi mümkündür. Önemli tarihleri ve görevleri tek bir takvimde toplamak, telefonda hatırlatıcılar kullanmak, kapının yanına anahtarların hep aynı yere bırakılacağı bir kâse koymak bunların başında gelir. Gözü korkutan bir işi ilk on dakikalık parçasıyla tarif etmek, başlamanın eşiğini alçaltır.
Çalışma ortamındaki dikkat dağıtıcıları azaltmak, örneğin bildirimleri belirli saatlerde kapatmak, odaklanmayı kolaylaştırır. Bu düzenlemeler DEHB'nin tedavisi değildir; ancak tedaviyle birlikte uygulandıklarında günlük hayatın yükünü belirgin biçimde hafifletebilir.
Yetişkinlerde destek ağı da önemlidir. Partnerin, aile bireylerinin ya da yakın arkadaşların belirtileri anlaması, günlük hayattaki küçük aksaklıkların kişisel bir ihmal olarak algılanmasını önler. Bazı yetişkinler için iş yerinde yöneticiyle çalışma düzeni hakkında açık bir konuşma yapmak da faydalı olabilir; ancak bu paylaşımın kapsamına kişinin kendisi karar verir. Görevlerin yazılı olarak verilmesi ya da teslim tarihlerinin önceden netleştirilmesi gibi küçük düzenlemeler, iş hayatındaki zorlanmayı belirgin biçimde azaltabilir.
Çocukken tanı almadım, yetişkinlikte DEHB olabilir mi?
Evet. Yetişkinlikte tanı alan birçok kişi çocukken değerlendirilmemiştir. Tanı için belirtilerin çocuklukta da var olduğunun gösterilmesi gerekir; bu nedenle çocukluk dönemine ait bilgiler önemlidir.
Herkes unutkan ve dağınık olabilir, DEHB'yi ayıran ne?
DEHB'de belirtiler sürekli, hayatın birden fazla alanında ve kişinin işini, ilişkilerini ya da günlük düzenini belirgin biçimde zorlayacak düzeydedir. Ara sıra yaşanan unutkanlık DEHB anlamına gelmez.
Yetişkin DEHB'si tedavi edilebilir mi?
Yetişkinlerde de ilaç tedavisi, beceri odaklı terapi ve günlük düzen için pratik yöntemler belirtileri belirgin biçimde azaltabilir. Tedavi planı kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir.
