DEHB belirtileri en sık ilkokul yıllarında fark edilir. Bunun nedeni, okulla birlikte çocuktan beklenenlerin birden artmasıdır: belirli bir süre yerinde oturmak, öğretmeni dinlemek, sırasını beklemek, ödevini zamanında bitirmek, eşyalarını takip etmek. Okul öncesinde "enerjik" diye tanımlanan bir çocuk, bu beklentilerle karşılaştığında zorlanmaya başlar. Bu sayfada, ilkokul çağındaki bir çocukta DEHB belirtilerinin gün içindeki farklı anlarda nasıl görünebileceğini anlatıyoruz.
Sabah hazırlığı
Birçok aile için DEHB'nin ilk işaretleri sabahları ortaya çıkar. Çocuk uyandırıldıktan sonra yatakta oyalanır, dişini fırçalamaya giderken başka bir şeyle meşgul olur, kıyafetinin yarısını giyip oyuncağına dalar. Aynı yönerge defalarca tekrarlanır ve sabahlar çoğu zaman gerginlik içinde geçer.
Bu çocuklar yönergeyi duymadıkları için değil, yönergeyi akılda tutup sırayla uygulamakta zorlandıkları için oyalanır. "Dişini fırçala, giyin, çantanı al" gibi çok adımlı bir yönerge, ilk adımdan sonra kaybolabilir.
Sınıfta
Dikkatle ilgili belirtiler
- Öğretmen anlatırken başka bir şeye dalma, pencereden dışarı bakma
- Tahtadaki yazıyı yarım geçirme, defterde eksik bırakılan satırlar
- Basit sorularda bile dikkatsizlik hataları, örneğin işlem işaretini yanlış okuma
- Sınavda soruların bir kısmını atlama ya da arka sayfayı fark etmeme
- Sınıf etkinliklerinde ne yapılacağını kaçırıp arkadaşına sorma
Hareketlilikle ilgili belirtiler
- Sandalyede sürekli kıpırdanma, ayaklarını sallama, kalemle oynama
- Sıra arkadaşına dokunma, sırada ayağa kalkma
- Ders sırasında sık sık tuvalete ya da su içmeye gitmek isteme
- Sessiz çalışma saatlerinde ses çıkarma, mırıldanma
Dürtüsellikle ilgili belirtiler
- Söz almadan cevap verme, öğretmenin sorusu bitmeden atılma
- Sıra beklerken öne geçme, arkadaşını itme
- Kızdığında anında tepki verme, sonradan pişman olma
Bu belirtilerin hepsinin aynı çocukta görülmesi gerekmez. Bazı çocuklarda dikkat güçlüğü, bazılarında hareketlilik ve dürtüsellik daha belirgindir.
Teneffüste ve arkadaşlarla
DEHB'li çocuklar genellikle sosyal ve arkadaş canlısıdır; ancak oyunun kurallarına uymakta, sırasını beklemekte ve kaybetmeyi kabul etmekte zorlanabilirler. Oyunu kendi istediği gibi yönlendirmeye çalışma, kızınca oyunu bozma ya da fiziksel olarak sert oynama, arkadaşlarının zamanla onu oyunlara çağırmamasına yol açabilir. Bu durum çocuğun yalnızlık hissetmesine ve özgüveninin zedelenmesine neden olabilir.
Bazı çocuklar ise grup içinde dikkat dağınıklığı nedeniyle konuşmanın akışını kaçırır, şakaları geç anlar ya da konuyu birden değiştirir. Bu çocuklar arkadaşlarından dışlanmasa da kendilerini gruba ait hissetmekte zorlanabilir.
Ödev saatinde
Ödev saati, DEHB'li çocukların aileleri için günün en zor anı olabilir. Beş dakikalık bir ödev bir saate yayılır; çocuk masaya oturur, kalkar, kalemini arar, silgisini ister, su içmeye gider. Ödevin nerede olduğu bilinmez, defter okulda unutulmuştur ya da hangi sayfaların yapılacağı yazılmamıştır.
Ödev saatindeki zorluk çoğu zaman isteksizlikten değil, başlamak, sürdürmek ve bitirmek için gereken iç düzenleme becerilerindeki güçlükten kaynaklanır.
Akşamları ve evde
Akşamları çocuk yorgun olsa da yerinde duramayabilir. Kardeşleriyle sık tartışma, söylenenleri yapmama, oyuncakları toplamamak gibi davranışlar aile içinde gerginliğe yol açar. Yatağa geçmek ve uykuya dalmak bu çocuklar için çoğu zaman uzun bir süreçtir; eksik kalan uyku da ertesi günün huzursuzluğunu katlar.
Duygusal belirtiler
DEHB'nin tanı ölçütleri arasında yer almasa da duygu düzenleme güçlüğü bu çocuklarda sık görülür. Küçük bir hayal kırıklığında yoğun öfke, çabuk ağlama, eleştiriye aşırı duyarlılık bunlara örnektir. Sürekli uyarı ve eleştiri alan çocuklar zamanla "ben zaten yapamam", "beni kimse sevmiyor" gibi düşünceler geliştirebilir.
Belirtileri değerlendirirken dikkat edilmesi gerekenler
Bir çocukta bu belirtilerin görülmesi, tek başına DEHB anlamına gelmez. Değerlendirmede şu noktalar önemlidir:
- Belirtiler en az altı aydır sürüyor mu?
- Hem evde hem okulda ya da başka bir ortamda görülüyor mu?
- Yaşıtlarıyla karşılaştırıldığında belirgin biçimde fazla mı?
- Çocuğun okul başarısını, arkadaşlıklarını ya da aile ilişkilerini zorluyor mu?
- Belirtiler on iki yaşından önce başlamış mı?
Bu soruların çoğuna evet cevabı veriyorsanız bir çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi yerinde olur. Değerlendirmede uyku sorunları, kaygı, öğrenme güçlüğü, işitme ve görme sorunları gibi benzer belirtilere yol açabilecek durumlar da gözden geçirilir.
Güçlü yanları görmek
DEHB'li çocukların çoğu meraklı, yaratıcı, enerjik ve cesurdur. İlgisini çeken bir konuya saatlerce odaklanabilir, beklenmedik çözümler üretebilirler. Belirtileri değerlendirirken bu güçlü yanları görmek ve çocuğa da göstermek, onun kendine güvenini korumak açısından çok önemlidir.
Ailelerin sık sorduğu "acaba" anları
Ebeveynlerin aklını en çok karıştıran şey, belirtilerin her gün aynı şiddette olmamasıdır. Hafta sonu sakin geçen bir çocuk pazartesi sabahı yine yerinde duramayabilir; sevdiği öğretmenin dersinde dikkatli olup başka bir derste tamamen dağılabilir. Bu dalgalanma DEHB'nin doğasıyla uyumludur. Uykusuzluk, açlık, kalabalık ortamlar ve yapılandırılmamış zamanlar belirtileri artırırken, net kurallar, kısa görevler ve anında geri bildirim belirtileri azaltabilir. Bu nedenle değerlendirmede tek bir güne değil, haftalara yayılan genel tabloya bakılır.
Gözlemlerinizi kayda geçirmek için basit bir yöntem, iki hafta boyunca her akşam birkaç cümle not almaktır. Hangi saatlerde zorlandığını, hangi etkinliklerde rahatladığını, uykusunun nasıl olduğunu yazmak, hekim için çok değerli bir bilgi kaynağı olur.
Oğlum tablette oyun oynarken saatlerce başını kaldırmıyor, bu durumda DEHB'den söz edilebilir mi?
Edilebilir. Hızlı tepki ve sürekli ödül sunan oyunlar DEHB'li çocukları da kolayca içine çeker. Asıl zorlandıkları yer, keyif vermeyen ve emek isteyen işlerde odağı korumaktır.
Sınıf öğretmeni dikkat sorunundan söz ediyor, oysa evde bir şey görmüyoruz. Nasıl bir yol izlemeliyiz?
Belirtiler her yerde aynı yoğunlukta seyretmez; kurallı ve uzun süre oturmayı gerektiren sınıf ortamında daha çok göze batabilir. Öğretmenin gözlemlerini ayrıntılı almak ve bir çocuk psikiyatristi değerlendirmesi yaptırmak doğru bir adımdır.
Çocuğumun sınıfındaki en küçük öğrenci olması belirtileri etkiler mi?
Sınıfının en küçüklerinden olan çocuklar, yaşları gereği daha hareketli ve dikkati dağınık görünebilir. Değerlendirmede çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi mutlaka göz önünde bulundurulur.
