Okul öncesi dönemde DEHB işaretleri

Okul öncesi dönem, çocukların en hareketli, en meraklı ve en az sabırlı olduğu yıllardır. Bu dönemde neredeyse her çocuk zaman zaman yerinde duramaz, söyleneni dinlemez ya da sırasını beklemekte zorlanır. Bu yüzden okul öncesi çağda DEHB'yi tanımak hem aileler hem de uzmanlar için zordur. Yine de bazı işaretler, bu yaşlarda da dikkatle izlenmeyi ve gerektiğinde değerlendirilmeyi hak eder. Bu makalede üç ile altı yaş arasındaki çocuklarda DEHB'ye işaret edebilecek durumları anlatıyoruz.

Bu yaşta neler olağandır?

Üç ile altı yaş arasındaki çocuklardan beklenen davranışları bilmek, endişe verici durumları ayırt etmeyi kolaylaştırır. Bu yaşlarda:

• Çocuklar oyundan oyuna geçebilir, tek bir etkinliğe kısa süre odaklanabilir.
• Heyecanlandıklarında koşar, zıplar, bağırabilirler.
• Sıra beklemek, paylaşmak ve kaybetmek zor gelebilir.
• Hayal kırıklığında ağlama ve öfke nöbetleri görülebilir.
• Yönergeleri tekrar tekrar duymaları gerekebilir.

Bu davranışlar yaşla birlikte azalır. Çocuk dil becerilerini geliştirdikçe ve okul öncesi eğitim aldıkça, kendini düzenleme becerileri de güçlenir.

Dikkat gerektiren işaretler

Aşağıdaki davranışlar yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla görülüyor ve uzun süredir devam ediyorsa değerlendirme yapılması yerinde olur:

Aşırı ve durdurulamayan hareketlilik

Çocuk neredeyse hiç durmadan hareket eder; yemek masasında, masal okunurken, araba yolculuğunda ya da misafirlikte birkaç dakika bile oturmakta zorlanır. Aileler bu durumu "yorulmak bilmiyor" diye tarif eder.

Tehlikeyi fark etmeme

Çocuk sokağa aniden fırlar, yüksek yerlerden atlar, tehlikeli nesnelerle oynar. Uyarılara rağmen aynı riskli davranışlar tekrarlanır ve sık kazalar, yaralanmalar yaşanır.

Kreş ve anaokulunda uyum güçlüğü

Öğretmenler çocuğun etkinliklere katılmakta, grup içinde oturmakta ve kurallara uymakta yaşıtlarından belirgin biçimde fazla zorlandığını bildirir. Bazı çocuklar bu nedenle birden fazla kez okul değiştirmek zorunda kalır.

Arkadaşlarıyla oynamakta zorlanma

Çocuk oyunlarda sırasını beklemez, arkadaşlarının oyuncaklarını alır, fiziksel olarak sert davranır. Bu durum arkadaşlarının onu oyunlara katmamasına yol açabilir.

Yoğun ve uzun öfke nöbetleri

Öfke nöbetleri bu yaşlarda olağan olsa da çok sık, uzun süreli ve şiddetli olması dikkat gerektirir.

Başka nedenleri de düşünmek

Okul öncesi çağda hareketlilik ve dikkat sorunlarına yol açabilecek başka durumlar da vardır. Değerlendirmede bunlar mutlaka gözden geçirilir:

1. Dil gelişim gecikmesi: Kendini ifade edemeyen çocuk huzursuz ve öfkeli olabilir.
2. İşitme sorunları: Duymadığı için yönergelere uymayan çocuk dikkatsiz sanılabilir.
3. Uyku sorunları: Horlama, uyku apnesi ya da yetersiz uyku hareketliliği artırır.
4. Otizm spektrum bozukluğu: Sosyal iletişim farklılıklarıyla birlikte hareketlilik görülebilir.
5. Aile içi stres: Taşınma, kardeş doğumu, ayrılık gibi değişiklikler davranışlara yansır.
6. Uzun süreli ekran kullanımı: Bu yaşlarda yoğun ekran kullanımı dikkat ve davranış üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir.

Erken değerlendirmenin önemi

Okul öncesi dönemde yapılan değerlendirme, kesin bir tanı koymaktan çok çocuğun gelişimini yakından izlemeye ve aileye erken destek sağlamaya odaklanır. Bu dönemde en etkili yaklaşım, ebeveyn eğitimidir. Ailelere çocuğun davranışlarını yönetmeye, olumlu davranışları pekiştirmeye ve evde öngörülebilir bir düzen kurmaya yönelik beceriler kazandırılır.

Erken destek alan çocuklar, okula başladıklarında daha hazırlıklı olur. Aileler de çocuklarının ihtiyaçlarını daha iyi anladıkları için evdeki gerginlik azalır.

Ailelerin evde yapabilecekleri

• Günün akışını öngörülebilir kılın; yemek, oyun ve uyku saatlerini sabit tutun.
• Yönergeleri kısa, net ve tek tek verin; söylerken çocuğun göz hizasına inin.
• Hareket ihtiyacı için gün içinde açık havada oyun zamanı ayırın.
• Ekran süresini sınırlayın, özellikle uyku öncesinde ekranı kapatın.
• Olumlu davranışları hemen fark edin ve somut biçimde övün.
• Tehlikeli durumlar için evde güvenlik önlemleri alın.

Okula başlarken

İlkokula geçiş, okul öncesi dönemde hareketli olan çocuklar için önemli bir dönemeçtir. Okula başlamadan önce öğretmenle görüşmek, çocuğun güçlü yanlarını ve zorlandığı alanları paylaşmak geçişi kolaylaştırır. Okulun ilk aylarında çocuğun uyumunu yakından izlemek ve gerekiyorsa değerlendirme için başvurmak yerinde olur.

Anaokulu öğretmeniyle iş birliği

Okul öncesi dönemde öğretmenin gözlemleri, değerlendirmenin en değerli kaynaklarından biridir. Öğretmen, çocuğu aynı yaştaki pek çok çocukla birlikte gözlemlediği için onun davranışlarının yaşıtlarına göre ne kadar farklı olduğunu daha iyi değerlendirebilir. Öğretmenden çocuğun grup etkinliklerine katılımı, kurallara uyumu, arkadaşlarıyla ilişkisi ve öğrenme etkinliklerindeki dikkati hakkında somut örnekler istemek yararlıdır. Evde ve okulda benzer bir yaklaşım uygulanması, çocuğun kurallara uyum sağlamasını kolaylaştırır.

Kardeşler ve aile düzeni

Okul öncesi dönemde hareketli bir çocuğun varlığı, bütün aile düzenini etkileyebilir. Kardeşler, ebeveynin dikkatinin sürekli bu çocuğa yöneldiğini hissedebilir; ebeveynler ise gün sonunda tükenmiş olabilir. Bu dönemde ebeveynlerin görevleri paylaşması, her çocuğa kısa da olsa ayrı zaman ayırması ve kendi dinlenme ihtiyaçlarını ihmal etmemesi önemlidir. Yorgun bir ebeveynin tutarlı kalması zordur; bu yüzden ebeveynin kendine iyi bakması, çocuğa yapılan desteğin de bir parçasıdır.