Hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri

Hiperaktivite ve dürtüsellik, DEHB'nin dışarıdan en kolay fark edilen belirtileridir. Sınıfta yerinde duramayan, sürekli konuşan ya da sırasını beklemeden öne atılan bir çocuk, öğretmenlerin ve ailelerin dikkatini hızla çeker. Bu iki belirti alanı genellikle birlikte görülür ve tanı ölçütlerinde de aynı grupta yer alır. Bu sayfada hiperaktivite ve dürtüsellik belirtilerini, yaşlara göre nasıl değiştiklerini ve olağan hareketlilikten nasıl ayırt edilebileceklerini anlatıyoruz.

Hiperaktivite belirtileri

Oturduğu yerde kıpırdanma

Eller ve ayaklar sürekli hareket eder; kalemle oynama, ayak sallama, sandalyede dönme sık görülür. Yetişkinlerde bu durum parmakları masaya vurma ya da bacağı sürekli sallama biçiminde sürebilir.

Oturması gereken yerde kalkma

Ders sırasında, yemek masasında ya da toplantıda oturmayı sürdürmek zordur. Çocuk sınıfta sık sık kalkar; yetişkin uzun toplantılarda bahane bularak dışarı çıkmak ister.

Uygun olmayan ortamlarda koşma ve tırmanma

Küçük çocuklar mağazada, hastanede ya da misafirlikte koşar, eşyalara tırmanır. Ergen ve yetişkinlerde bu belirti çoğu zaman bir iç huzursuzluk hissine dönüşür.

Sessiz oyunlarda zorlanma

Sakin oyunlar, yapboz ya da kitap okuma gibi etkinlikler kısa sürede bırakılır. Çocuk oyunu gürültülü ve hareketli hâle getirme eğilimindedir.

Sürekli hareket hâlinde olma

Aileler bu durumu "sanki içinde bir motor varmış gibi" diye tarif eder. Çocuk gün boyu enerjik, yorulmak bilmeyen bir hâldedir.

Aşırı konuşma

Konuşma hızlı ve kesintisizdir; çocuk konudan konuya atlar, karşısındakine söz hakkı bırakmaz.

Dürtüsellik belirtileri

Soru bitmeden cevap verme

Öğretmen soruyu tamamlamadan cevap verilir, başkalarının cümleleri tamamlanır. Bu durum sınıfta sık uyarı alınmasına neden olur.

Sırasını bekleyememe

Oyunda, kuyrukta ya da sınıf etkinliklerinde sıra beklemek çok güçtür. Çocuk öne geçmeye çalışır ya da sabırsızlıkla ısrar eder.

Başkalarının işine karışma

Başkalarının oyununa izin almadan katılma, konuşmasını bölme, eşyalarını sormadan alma sık görülür. Yetişkinlerde bu durum toplantılarda söz kesme ya da başkalarının işini üstlenme biçiminde sürebilir.

Yaşa göre değişim

Olağan hareketlilikten farkı

Çocukların hareketli olması gelişimin doğal bir parçasıdır. Özellikle okul öncesi dönemde çocuklar bol enerjili, meraklı ve sabırsızdır. Hiperaktivite ve dürtüsellikten söz edebilmek için:

1. Belirtilerin yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla olması
2. En az altı ay boyunca sürmesi
3. Evde, okulda ya da başka bir ortamda birlikte görülmesi
4. Çocuğun güvenliğini, öğrenmesini ya da ilişkilerini zorlaması

gerekir. Yalnızca belirli bir ortamda, örneğin sadece evde ya da sadece belirli bir derste görülen hareketlilik, başka nedenlere işaret edebilir.

Güvenlik ve riskler

Dürtüsellik, özellikle küçük çocuklarda kazalara ve yaralanmalara yol açabilir. Sokağa aniden fırlama, yükseklerden atlama ya da tehlikeli nesnelerle oynama bu çocuklarda daha sık görülür. Ergenlikte ise trafik, madde kullanımı ve riskli ilişkiler gibi alanlarda dikkatli olmak gerekir. Bu nedenle hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri yalnızca okul başarısı açısından değil, güvenlik açısından da önemlidir.

Duygusal yansımaları

Sürekli uyarılan, "dur", "otur", "sus" sözlerini gün boyu duyan bir çocuk, zamanla kendini sürekli hata yapan biri olarak görebilir. Arkadaşlarının onu oyunlara çağırmaması, öğretmenden sık şikâyet gelmesi çocuğun özgüvenini zedeler. Bu nedenle belirtilerin yanı sıra çocuğun duygusal durumunu da gözetmek gerekir.

Evde destek olmak

• Gün içinde enerjisini harcayabileceği hareketli etkinliklere yer açın.
• Kısa ve net kurallar koyun; kuralları olumlu cümlelerle ifade edin.
• Bekleme gerektiren durumlarda çocuğa elini meşgul edebileceği küçük bir uğraş verin.
• Dürtüsel davranıştan önce kısa bir duraklama yapmayı oyunlaştırarak öğretin.
• Olumlu davranışları hemen fark edip söze dökün.

Hiperaktivite ile kaygı arasındaki fark

Yerinde duramama her zaman hiperaktivite anlamına gelmez. Kaygılı çocuklar da huzursuz görünebilir, kıpırdanabilir ve dikkatlerini toplamakta zorlanabilir. Bu iki durumu ayırmak için huzursuzluğun ne zaman ortaya çıktığına bakılır. Kaygıya bağlı huzursuzluk genellikle belirli durumlarda, örneğin sınav öncesinde, yeni ortamlarda ya da ayrılık anlarında belirginleşir. DEHB'de ise hareketlilik ortamdan bağımsız olarak, çocuğun gününün büyük bölümünde görülür.

Bazı çocuklarda iki durum birlikte bulunabilir. Bu nedenle değerlendirme sırasında çocuğun korkuları, endişeleri ve uyku düzeni de ayrıntılı olarak sorulur.

Hareket ihtiyacını yönlendirmek

Hiperaktif bir çocuğun hareket ihtiyacını tamamen bastırmaya çalışmak çoğu zaman işe yaramaz. Bunun yerine bu enerjiyi uygun kanallara yönlendirmek daha etkilidir. Okulda tahtayı silme, kâğıt dağıtma gibi küçük görevler, çocuğun sınıf içinde hareket etmesine izin verirken kurallara uymasını da kolaylaştırır. Evde ödev aralarında kısa hareket molaları, düzenli spor ve açık havada oyun zamanı, akşam saatlerinde daha sakin bir düzen kurulmasına yardımcı olur. Yetişkinlerde de düzenli egzersiz, iç huzursuzluk hissinin azalmasına katkı sağlayabilir.

Hareket molalarının önceden planlanması, çocuğun ne zaman kalkabileceğini bilmesini sağlar ve ders ya da ödev sırasında izinsiz kalkma isteğini azaltır. Bu molaların kısa ve belirli olması, yeniden işe dönmeyi kolaylaştırır.