Dikkat eksikliği belirtileri

Dikkat eksikliği, DEHB'nin en temel belirti alanlarından biridir. Kimi kişide hiperaktivite ve dürtüsellikle birlikte görülür, kimi kişide ise tablonun neredeyse tamamını oluşturur. Yalnızca dikkat belirtilerinin ön planda olduğu bu tabloya "dikkatsiz tip" ya da "dikkat eksikliğinin baskın olduğu tip" denir. Dışarıdan bakıldığında sakin ve uyumlu görünen bu çocuklar ve yetişkinler, çoğu zaman yıllarca fark edilmez. Bu sayfada dikkat eksikliği belirtilerini tek tek ele alıyoruz.

Dikkat tek bir beceri değildir

Günlük dilde "dikkat" tek bir şeymiş gibi kullanılır. Oysa dikkat, birbirine bağlı birkaç beceriden oluşur. Bir işe odaklanmaya başlamak, odağı sürdürmek, dikkat dağıtıcıları görmezden gelmek, gerektiğinde dikkati başka bir işe kaydırmak ve aynı anda birden fazla bilgiyi akılda tutmak bu becerilerin parçalarıdır. Dikkat eksikliği yaşayan kişilerde bu becerilerin bir kısmı ya da tamamı zorlanabilir.

Belirtiler tek tek

Ayrıntıları gözden kaçırma

Ödevlerde, sınavlarda ya da işte dikkatsizlik hataları yapılır. Matematikte işlem işareti yanlış okunur, bir sorunun ikinci kısmı atlanır, iş yazışmasında önemli bir ayrıntı gözden kaçar. Kişi konuyu bildiği hâlde bu hatalar nedeniyle düşük not alabilir ya da işte eleştiri alabilir.

Dikkati sürdürememe

Ders anlatımı, uzun bir okuma ya da toplantı sırasında dikkat kısa sürede dağılır. Kişi okuduğu sayfanın sonuna geldiğinde ne okuduğunu hatırlamayabilir ve başa dönmek zorunda kalır.

Dinlemiyormuş gibi görünme

Kendisine doğrudan konuşulduğunda bile zihin başka yerdedir. Ebeveynler ve öğretmenler "sana söylüyorum ama sanki duymuyorsun" diye yakınır. Bu durum isteksizlikten değil, dikkatin farkında olmadan başka bir yöne kaymasından kaynaklanır.

Yönergeleri tamamlayamama

Bir işe başlanır ama kısa sürede başka bir şeye geçilir. Ödevin yarısı yapılır, ev işinin bir kısmı bitirilir, iş projeleri yarım kalır. Çok adımlı yönergelerde sonraki adımlar unutulur.

Düzen kurmakta zorlanma

Ödevleri, eşyaları ve zamanı düzenlemek güçtür. Çanta ve oda dağınıktır, teslim tarihleri kaçırılır, zaman sürekli yetmez. Yetişkinlikte bu belirti iş ve ev düzenini belirgin biçimde etkiler.

Zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma

Uzun süre odaklanmayı gerektiren işler, örneğin ödev, rapor yazma ya da form doldurma ertelenir ya da isteksizce yapılır. Bu kaçınma, kişinin bu işlerde yaşadığı yoğun zorlanmanın bir sonucudur.

Eşyaları kaybetme

Okul eşyaları, anahtarlar, telefon, cüzdan, gözlük sık sık kaybolur. Kişi eşyasını nereye koyduğunu hatırlamaz ve aramak için çok zaman harcar.

Kolayca dikkati dağılma

Dışarıdan gelen bir ses, bir hareket ya da akla gelen alakasız bir düşünce dikkati kolayca dağıtır. Yetişkinlerde bu durum çoğu zaman zihnin sürekli başka düşüncelere kayması olarak yaşanır.

Günlük işlerde unutkanlık

Ödevi teslim etmek, randevuya gitmek, faturayı ödemek ya da telefona geri dönmek gibi günlük işler unutulur.

Aşırı odaklanma da olabilir

DEHB'li kişilerde dikkatin hiç olmaması değil, dikkatin düzenlenmesinin güç olması söz konusudur. Bu nedenle ilgilerini yoğun biçimde çeken bir işe saatlerce, çevreyi unutacak kadar odaklanabilirler. Bu durum bazen "aşırı odaklanma" olarak adlandırılır. Dışarıdan bakıldığında "istediği zaman odaklanabiliyor" diye yorumlanabilir; oysa kişi dikkatini ne zaman ve neye vereceğini kontrol etmekte zorlanır.

Dikkat eksikliğini taklit eden durumlar

Dikkat güçlüğü pek çok farklı nedene bağlı olabilir. Değerlendirmede aşağıdaki durumlar da gözden geçirilir:

• Uyku eksikliği ve uyku bozuklukları
• Kaygı ve sürekli endişe
• Depresyon
• Özgül öğrenme güçlüğü
• İşitme ve görme sorunları
• Tiroid bozuklukları, demir eksikliği gibi tıbbi durumlar
• Yoğun stres ve yaşam değişiklikleri

Ne yapılabilir?

Dikkat belirtileri günlük hayatı zorluyorsa bir uzman değerlendirmesi yaptırmak ilk adımdır. Bu arada uygulanabilecek bazı pratik düzenlemeler de vardır: işleri küçük parçalara bölmek, görsel hatırlatıcılar kullanmak, dikkat dağıtıcıları azaltılmış bir çalışma ortamı oluşturmak ve düzenli uyku saatleri belirlemek.

Dikkat eksikliği okul ve iş hayatına nasıl yansır?

Dikkat belirtileri çoğu zaman not ortalamasına ya da iş performansına doğrudan yansımaz; daha çok bu sonuçlara ulaşmak için harcanan çabada görülür. Bir öğrenci yaşıtlarının yarım saatte bitirdiği ödevi iki saatte bitirebilir, bir çalışan mesai sonrasında da işini yetiştirmek için uğraşabilir. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda görünürken kişi sürekli yorgun, gergin ve geride kalmış hissedebilir.

Bu nedenle değerlendirmede yalnızca sonuçlara değil, sonuca ulaşmak için harcanan zamana ve emeğe de bakılır. "Notları iyi, demek ki sorun yok" ya da "işini yapıyor, demek ki dikkatli" gibi çıkarımlar, sessiz seyreden dikkat eksikliğinin gözden kaçmasına neden olabilir.

Dikkat güçlüğü yaşayan kişilerin çoğu, bu güçlüğü yıllar içinde geliştirdikleri kişisel yöntemlerle idare etmeye çalışır. Sürekli liste yapmak, her şeyi son dakikaya bırakıp baskı altında çalışmak ya da sessiz bir ortam bulmak için gece geç saatlere kadar beklemek bunlara örnektir. Bu yöntemler kısa vadede işe yarasa da uzun vadede yorgunluğa ve tükenmişliğe yol açabilir. Değerlendirme sırasında bu baş etme yollarını anlatmak, hekimin tablonun bütününü görmesine yardım eder.