DEHB'den şüphelenen ailelerin ve yetişkinlerin en sık sorduğu soru, tanının nasıl konduğudur. Bir kan tahliliyle, bir beyin filmiyle ya da tek bir testle DEHB'nin kesin olarak gösterilebileceği düşünülür. Oysa DEHB tanısı, ayrıntılı bir klinik değerlendirmeye dayanır. Bu makalede tanı sürecinin hangi adımlardan oluştuğunu, hangi ölçütlerin kullanıldığını ve sık karşılaşılan yanlış inanışları anlatıyoruz.
Tanıyı kim koyar?
DEHB tanısı, çocuk ve ergenlerde çocuk ve ergen psikiyatristi, yetişkinlerde ise psikiyatrist tarafından konur. Psikologlar değerlendirme sürecinde test uygulayarak ve gözlem yaparak önemli katkılar sağlar; öğretmenler ve aileler de gözlemleriyle sürecin parçasıdır. Ancak tanının konması, ayırıcı tanının yapılması ve tedavinin planlanması hekimin sorumluluğundadır.
Tanı ölçütlerinin mantığı
Uluslararası kabul gören tanı ölçütleri, dikkat eksikliği ile hiperaktivite ve dürtüsellik için ayrı ayrı belirti listeleri tanımlar. Bu listeler, gündelik hayatta karşılaşılan davranışları somut biçimde tarif eder. Ancak tanı için yalnızca belirtilerin varlığı yetmez. Şu koşulların da sağlanması gerekir:
- Belirti sayısı: Belirti listelerinden belirli sayıda belirtinin bulunması; ergenlerin üst yaşlarında ve yetişkinlerde bu sayı biraz daha düşüktür.
- Süre: Belirtilerin en az altı ay boyunca sürmesi.
- Başlangıç yaşı: Belirtilerin bir kısmının on iki yaşından önce ortaya çıkmış olması.
- Yaygınlık: Belirtilerin ev, okul, iş ya da arkadaş ortamı gibi en az iki farklı ortamda görülmesi.
- Etki: Belirtilerin okul, iş ya da sosyal hayatta işlevselliği açıkça bozması.
- Başka bir açıklamanın olmaması: Belirtilerin başka bir ruhsal ya da tıbbi durumla daha iyi açıklanamaması.
Bu koşullar, sıradan dikkat dağınıklığıyla DEHB'yi ayırt etmek için vardır. Her çocuk zaman zaman dalgın olabilir; ancak bu dalgınlık uzun süreli, yaygın ve hayatı zorlayıcı değilse DEHB tanısı konmaz.
Değerlendirme görüşmesinde neler sorulur?
Görüşmenin büyük bölümü öyküye ayrılır. Belirtilerin ne zaman fark edildiği, nasıl seyrettiği ve hangi durumlarda arttığı ayrıntılı olarak konuşulur. Gebelik ve doğum, erken gelişim, uyku, beslenme, okul geçmişi, arkadaş ilişkileri ve aile öyküsü değerlendirmenin diğer parçalarıdır.
Hekim aynı zamanda belirtilere yol açabilecek başka durumları da sorgular: uyku bozuklukları, kaygı, depresyon, öğrenme güçlüğü, travmatik yaşantılar, işitme ve görme sorunları, kullanılan ilaçlar ve tıbbi hastalıklar. Gerekli görüldüğünde kan tahlili ya da başka bir uzmanlık alanından görüş istenebilir.
Değerlendirme ölçekleri ne işe yarar?
Değerlendirme sürecinde aileler, öğretmenler ve yetişkin başvurularda kişinin kendisi, belirtileri puanlayan ölçekler doldurabilir. Bu ölçekler belirtilerin şiddetini ve hangi ortamlarda görüldüğünü sistemli biçimde ortaya koyar; tedavi sürecinde değişimi izlemeye de yardımcı olur.
Ölçekler tanı koymaz. İnternette doldurulan bir ölçeğin yüksek puan vermesi DEHB olduğunu, düşük puan vermesi de olmadığını göstermez. Ölçek sonuçları klinik görüşmeyle birlikte yorumlanır.
Beyin dalgası testleri ve görüntüleme
DEHB tanısı için beyin dalgası ölçümleri, beyin tomografisi ya da manyetik rezonans görüntüleme rutin olarak kullanılmaz. Bu tetkikler, yalnızca nöbet şüphesi ya da başka bir nörolojik hastalık düşünüldüğünde gündeme gelir. DEHB'yi kesin olarak gösterdiği iddia edilen ticari testlere karşı dikkatli olmak gerekir; tanı, bilimsel kılavuzlarda tanımlandığı gibi klinik değerlendirmeye dayanır.
Bilgisayar ortamında uygulanan dikkat testleri bazı merkezlerde değerlendirmeye ek bilgi sağlamak için kullanılabilir. Ancak bu testler de tek başına tanı koymaz; sonuçları kişinin öyküsü ve gözlemlerle birlikte yorumlanır.
Psikolojik testlerin rolü
Zekâ testleri ve öğrenme becerilerini ölçen testler, DEHB'ye eşlik edebilen öğrenme güçlüğü ya da zihinsel gelişim farklılıklarını ortaya koymak için kullanılır. Bu testler, çocuğun güçlü ve zorlandığı alanları göstererek eğitim planlamasına da katkı sağlar. Her çocuğa uygulanmaları gerekmez; hekim, öyküye göre hangi testin gerektiğine karar verir.
Yetişkinlerde tanı süreci
Yetişkinlerde tanı süreci benzer adımlardan oluşur; ancak çocukluk döneminin geriye dönük değerlendirilmesi ek bir önem taşır. Kişiden çocukluk dönemine ait karneleri, öğretmen yorumlarını ve mümkünse anne babasının ya da kardeşlerinin gözlemlerini getirmesi istenebilir. Partnerin ya da yakın bir arkadaşın günlük hayattaki zorluklara dair anlattıkları da değerlendirmeye katkı sağlar.
Yetişkinlerde DEHB'ye sık eşlik eden kaygı, depresyon, uyku sorunları ve madde kullanımı da ayrıntılı olarak değerlendirilir. Bu durumların bazıları dikkat güçlüğüne kendisi yol açabileceği için ayırıcı tanı özellikle önemlidir.
Tanı ne kadar sürer?
Bazı durumlarda tablo ilk görüşmede oldukça nettir. Bazı durumlarda ise okul formlarının gelmesi, testlerin tamamlanması ya da belirtilerin bir süre izlenmesi gerekir. Değerlendirmenin birkaç görüşmeye yayılması, tanının daha güvenilir olmasını sağlar. Acele verilen bir tanı, gereksiz tedaviye ya da asıl sorunun gözden kaçmasına yol açabilir.
Tanı konduktan sonra
Tanının ardından hekim, değerlendirme sonuçlarını aileyle ya da yetişkin başvurularda kişiyle paylaşır. DEHB'nin ne olduğu, kişinin hayatını nasıl etkilediği, hangi güçlü yanların bulunduğu ve tedavi seçenekleri konuşulur. Çocuklarda tanının çocuğa nasıl anlatılacağı da bu görüşmenin önemli bir parçasıdır. Tanı, bir etiket değil, doğru desteğe ulaşmak için bir başlangıç noktasıdır.
Değerlendirmeye nasıl hazırlanmalı?
Değerlendirme görüşmesinden önce bazı hazırlıklar yapmak süreci hızlandırır. Belirtilerin ilk ne zaman fark edildiğini, hangi ortamlarda belirginleştiğini ve günlük hayatı nasıl etkilediğini kısa notlar hâlinde yazmak, görüşmede önemli ayrıntıların unutulmasını önler. Çocuklar için son yıllara ait karneler ve öğretmen görüşleri, yetişkinler için ise çocukluk dönemine ait karneler ve aile bireylerinin gözlemleri değerlendirmeye önemli katkı sağlar. Daha önce yapılmış test ve muayene sonuçları da yanınızda olmalıdır.
DEHB tanısı için kan tahlili gerekir mi?
DEHB'yi gösteren bir kan tahlili yoktur. Ancak tiroid bozukluğu ya da demir eksikliği gibi benzer belirtilere yol açabilecek durumları dışlamak için hekim kan tahlili isteyebilir.
Okul öncesi çocuğa DEHB tanısı konabilir mi?
Okul öncesi dönemde tanı konabilir; ancak bu yaşta hareketlilik ve dikkat süresi gelişimsel olarak geniş bir aralıkta değiştiği için değerlendirme daha temkinli yapılır ve çoğu zaman bir süre izlem önerilir.
Tanıyı bir kez almak yeterli mi, yeniden değerlendirme gerekir mi?
DEHB tanısı alan kişilerin belirtileri yaşla değişebileceği için düzenli izlem yapılır. Ergenlikte ve yetişkinliğe geçişte tedavi planı yeniden gözden geçirilir.
