Ergenlikle birlikte DEHB belirtilerinin görünümü değişir. Çocuklukta sınıfta yerinden kalkan, sürekli koşan bir öğrenci, ergenlikte daha sakin görünebilir. Ancak bu durum belirtilerin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Hareketlilik çoğu zaman bir iç huzursuzluğa dönüşür, dikkat ve planlama güçlükleri ise artan ders yükü ve sorumluluklarla birlikte daha belirgin hâle gelir. Bu sayfada ergenlik döneminde DEHB belirtilerinin nasıl ortaya çıkabileceğini anlatıyoruz.
Neden ergenlikte belirginleşir?
Ortaokul ve lise yılları, gençten çok daha fazla bağımsız düzen bekler. Farklı branş öğretmenleri, farklı ödev teslim tarihleri, proje çalışmaları ve sınav dönemleri, öğrencinin kendi zamanını planlamasını gerektirir. Çocuklukta ailenin ve öğretmenin dışarıdan sağladığı düzen azaldıkça, planlama ve organizasyon güçlükleri açığa çıkar.
Bazı gençler ilkokulda zekâlarının ve ailelerinin desteğiyle idare edebilmişken, ortaokulun ikinci yarısından itibaren notları belirgin biçimde düşmeye başlar. Bu dönem, DEHB'nin ilk kez fark edildiği dönem olabilir.
Okulla ilgili belirtiler
- Ödev ve projeleri son ana bırakma, teslim tarihlerini kaçırma
- Ders çalışmaya başlamakta büyük güçlük, saatlerce masada oturup az ilerleme
- Uzun metinleri okurken sık sık dikkatin dağılması, aynı paragrafı tekrar okuma
- Sınavda bildiği soruları dikkatsizlik nedeniyle yanlış yapma
- Defter, kitap ve notların düzensizliği, önemli belgeleri kaybetme
- Derste sıkılma, zihnin başka yerlere kayması
- Yeteneğin belirgin biçimde altında kalan notlar
İç huzursuzluk
Ergenlerde hiperaktivite çoğu zaman sürekli koşma ya da tırmanma biçiminde değil, içten bir huzursuzluk hissi olarak yaşanır. Genç, uzun süre oturması gereken durumlarda kendini bunalmış hisseder, bacaklarını sallar, sürekli telefonuyla oynar ya da odadan çıkma ihtiyacı duyar. "İçim içime sığmıyor" ya da "boş durursam sıkılıyorum" gibi ifadeler bu hissi anlatır.
Dürtüsellik ve risk alma
Ergenlik, risk alma davranışlarının arttığı bir dönemdir. DEHB'li gençlerde dürtüsellik bu eğilimi güçlendirebilir. Düşünmeden konuşma, ani kararlar verme, sonuçlarını hesaba katmadan harekete geçme bu dönemde daha ciddi sonuçlara yol açabilir.
Bu gençlerde trafik kazaları, yaralanmalar, ani harcamalar, madde kullanımına erken başlama ve riskli ilişkiler gibi durumlar daha sık görülebilir. Sosyal medyada düşünmeden paylaşım yapma da dürtüselliğin günümüzdeki yansımalarından biridir.
Ergenlikte fark edilen ani ve riskli davranış değişikliklerini yalnızca "ergenlik" olarak yorumlamadan önce, altında DEHB, depresyon ya da başka bir durumun olup olmadığını değerlendirmek gerekir.
Duygusal belirtiler
DEHB'li ergenlerde duygu düzenleme güçlüğü sık görülür. Küçük bir eleştiride yoğun öfke, hayal kırıklığına düşük tolerans ve hızlı değişen ruh hâli bu gençlerin günlük hayatını zorlayabilir. Yıllarca "dikkatsiz", "sorumsuz" ya da "tembel" olarak tanımlanmış bir genç, kendine karşı olumsuz bir bakış geliştirebilir. Bu durum depresyon ve kaygı riskini artırır.
Arkadaşlık ve aile ilişkileri
Ergenlikte arkadaş ilişkileri gencin hayatında merkezi bir yer tutar. DEHB'li gençler sosyal ortamlarda konuşmayı bölme, sözü kesme ya da randevulara geç kalma gibi davranışlar nedeniyle arkadaşlarıyla sorun yaşayabilir. Ailede ise ödev, sorumluluk ve ekran kullanımı üzerine yaşanan tartışmalar sıklaşabilir. Ebeveyn ile genç arasındaki bu sürekli gerilim, ilişkiyi yıpratabilir.
Uyku ve teknoloji
DEHB'li gençlerde uyku saatinin gecikmesi oldukça yaygındır. Gece geç saatlere kadar telefonda vakit geçirme, sabah kalkamama ve gün boyu yorgunluk, dikkat güçlüğünü daha da artıran bir döngü oluşturur. Ekran kullanımının düzenlenmesi ve sabit bir uyku saati, belirtilerin yönetiminde önemli bir yer tutar.
Ne zaman değerlendirme gerekir?
Aşağıdaki durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmak yerinde olur:
- Notlarda açıklanamayan, belirgin bir düşüş varsa
- Ödev ve sorumlulukları sürekli yerine getirememe aile içinde ciddi çatışmalara yol açıyorsa
- Riskli davranışlar ya da kazalar sıklaşmışsa
- Gencin kendine güveni belirgin biçimde azalmışsa, mutsuzluk ve içe kapanma eşlik ediyorsa
- Çocukluk döneminde de benzer belirtiler varsa
Değerlendirmede gencin kendi anlatımı, ailenin gözlemleri ve okuldan alınan bilgiler birlikte ele alınır. Ergenin sürece katılması ve kendi görüşlerini ifade edebilmesi, tedavinin başarısı için çok önemlidir.
Gencin kendi sesi
Ergenlik döneminde yapılan değerlendirmelerde gencin kendi anlattıkları, ebeveyn ve öğretmen gözlemleri kadar önemlidir. Birçok genç, çevresi fark etmeden önce kendisinin farklı olduğunu hisseder. "Derste herkes dinlerken benim aklım başka yerlerde", "ödeve oturuyorum ama başlayamıyorum", "kafamın içi çok gürültülü" gibi cümleler, DEHB'li gençlerin sık kullandığı ifadelerdir.
Gencin bu deneyimlerini yargılanmadan anlatabileceği bir ortam sağlamak, hem doğru tanıya ulaşmayı hem de tedaviye katılımı kolaylaştırır. Aile, gencin anlattıklarını "bahane" olarak değerlendirmek yerine merakla dinlediğinde genç, zorluklarını gizlemek yerine paylaşmaya başlar.
Gencin kendi deneyimini anlatmasını kolaylaştırmak için ona birkaç basit soru sorulabilir: Ders çalışırken en çok neyi zor buluyorsun? Bir işe başlamanı ne kolaylaştırıyor? Hangi saatlerde kendini daha odaklı hissediyorsun? Bu soruların cevapları, hem değerlendirmede hem de sonrasında yapılacak düzenlemelerde yol gösterici olur ve gencin kendini sürecin bir parçası olarak görmesini sağlar.
Çocukken hiç sorun yoktu, ergenlikte DEHB başlayabilir mi?
DEHB belirtileri çocuklukta başlar; ancak bazı gençlerde belirtiler ortaokul ya da lisede, artan sorumluluklarla birlikte ilk kez belirgin hâle gelir. Değerlendirmede çocukluk dönemine ait bilgiler bu nedenle önemlidir.
Gencim sürekli telefonla meşgul, bu DEHB belirtisi mi?
Yoğun telefon kullanımı birçok gençte görülür ve tek başına DEHB anlamına gelmez. Ancak telefonu bırakamama, ders ve uyku düzenini bozacak kadar dikkatin dağılması değerlendirilmesi gereken bir durum olabilir.
DEHB'li bir genç üniversite sınavına hazırlanabilir mi?
Elbette. Doğru tanı ve destekle, çalışma düzenini planlamaya yardımcı olacak yöntemler kullanıldığında DEHB'li gençler sınavlara başarıyla hazırlanabilir.
